JABŁKO GOLD MILENIUM

Produkty oparte na nauce



Opracowane przez dr hab. n. med. prof. em. UM Annę Głowacką

Jabłko to owoc jabłoni, Malus domestica (Borkh.), należy do rodziny Rosaceae (różowate). Jabłonie są drzewami owocowymi klimatu umiarkowanego. Pierwsze sady jabłoniowe powstały ok. 4000 lat temu na Bliskim Wschodzie, wzmianki o nich pochodzą ze starożytnego Egiptu, Asyrii, Babilonu, a także południowej Europy, Grecji i Rzymu. Na terenie Polski ślady owoców jabłoni znaleziono w wykopaliskach Biskupina, ich wiek oszacowano na 3500 lat. Jabłko to owoc o wszechstronnej symbolice obecny w kulturze licznych narodów. W symbolice chrześcijańskiej jabłko oznacza Chrystusa, zwycięstwo nad grzechem, wieczność i zaślubiny. W mitologii indoeuropejskiej jest to owoc związany z ideą życia, a w skandynawskiej jabłko gwarantowało bogom wieczną młodość. Obecnie na świecie istnieje kilkanaście tysięcy odmian jabłek, najpopularniejsze to m.in. szampion, antonówka, papierówka, lobo, cortland, malinówka, jonagold, gloster, ligol.

Jabłonie to długowieczne drzewa, dożywające nawet 200 lat, lecz ze względu na choroby i szkodniki żyją na ogół około 50 lat, a w nowoczesnych sadach „intensywnych” znacznie krócej. Ze względu na porę osiągania dojrzałości ich owoców do spożycia, wyróżnia się trzy grupy odmian: letnie – spożywane w lipcu i sierpniu na bieżąco; jesienne – zbierane we wrześniu i przechowywane do 2 miesięcy; zimowe – zbierane w końcu września i w październiku, owoce przechowywane do 6 miesięcy, a nawet dłużej (1, 2, 3).

Spożywanie jabłek
Zalecane jest spożywanie jabłek w całości ze skórką. Większość związków bioaktywnych znajduje się w skórce i w gniazdach nasiennych jabłek. W skórce jabłek znajdują się najsilniejsze antyoksydanty, m.in. katechiny, procyjanidyny i kwas chlorogenowy. Miąższ jabłek pozbawiony jest znacznej ilości związków bioaktywnych, które oddziałują pozytywnie na organizm człowieka. W miąższu jabłek brak antocyjanów, a zawartość procyjanidyn jest dwu , a nawet trzykrotnie niższa niż w skórce. Z tego powodu najlepiej spożywać jabłka ekologiczne, które są wolne od pestycydów.

Wiele pestycydów wykorzystywanych w sadownictwie konwencjonalnym jest lipofilnych i dlatego przedostają się głęboko pod powierzchnię skórki już w przeciągu kilku minut.

Jedząc całe jabłka dostarczamy organizmowi synergistyczną mieszankę cennych składników odżywczych (13). Jabłka przeznaczone do konsumpcji powinny posiadać skórkę gładką i błyszczącą, pozbawioną nalotów i brązowych plam. Brązowe plamy na skórce owoców są wywoływane przez patulinę (mykotoksyna, czyli toksyczny, wtórny metabilit niektórych gatunków pleśni z rodzaju Penicillum i Aspergillus), która potrafi przenikać w głąb tkanek ludzkich, wywołując zatrucia pokarmowe (14).

Składniki prozdrowotne w jabłku

Jabłka zawierają pełny zestaw witamin, soli mineralnych, kwasy organiczne: jabłkowy, winowy, bursztynowy, cytrynowy, chlorogenowy oraz jedno z bogatych źródeł włókna roślinnego (błonnik). W 100 g świeżych jabłek znajduje się 85 86 g wody, 9 13 g węglowodanów (wśród których dominuje fruktoza), 1,5 2,4 g błonnika, 0,26 0,27 g białka, 0,17 g lipidów, witamina C 2,0 4,6 mg, witamina A 23 mg, witaminy z grupy B: B1 0,03 mg, B2 0,20 mg, B3 (wit. PP) 0,10 mg, B6 0,02 mg, B11 0,003 mg, B12 0 mg, B9 (kwas foliowy) 4 mg, witamina D 0 mg, witamina E 0,18 0,20 mg, witamina K 2,2 mg.

W 100 g świeżych jabłek znajdują się następujące pierwiastki: sód 1 2 mg, potas 92 107 mg, wapń 3 6 mg, magnez 4 5 mg, fosfor 6 11 mg, żelazo 0,12 0,20 mg, cynk 0,04 0,10 mg.

W składzie chemicznym jabłek znajduje się również 15 aminokwasów, enzymy, fitoncydy oraz olejki eteryczne.

Szczególne znaczenie dla zdrowia człowieka mają zawarte w jabłku: błonnik, acetylocholina, antyoksydanty (kwercetyna, procyjanidyny) i glikozydy. Jabłka wśród owoców plasują się na drugim miejscu pod względem zawartości antyoksydantów (13).

Błonnik

Błonnik nie jest trawiony w organizmie człowieka, ale jest dla niego bardzo ważny. Błonnik pokarmowy można podzielić na nierozpuszczalny i rozpuszczalny. W jabłku 50% błonnika stanowi błonnik rozpuszczalny w postaci pektyn. Fizjologiczna rola błonników w organizmie polega na:

zapobieganiu zaparciom, ponieważ pobudza ukrwienie jelit i ich perystaltykę, – zapobieganiu uchyłkom i hemoroidom, ponieważ zapewnia luźne stolce, chłonąc wodę zapobiega nadmiernemu odwodnieniu mas kałowych, – skraca czas pasażu jelitowego – oznacza to krótszy kontakt związków kancerogennych (amin aromatycznych, związków nitrozowych, barwników) ze ścianą jelit, – zwiększa wypełnienie jelit, daje uczucie sytości, jest więc sojusznikiem w walce z otyłością,absorbuje tłuszcze i cholesterol, niektóre frakcje błonnika przyczyniają się do obniżenia poziomu cholesterolu całkowitego we krwi, – pęczniejąc tworzy żel, z którego znacznie wolniej wchłaniają się cukry, jest to ważne dla diabetyków (10).

Acetylocholina

Acetylocholina występuje w jabłku, jest neuroprzekaźnikiem (specyficzne cząsteczki niezbędne w układzie nerwowym do przesyłania impulsów nerwowych). Pod względem chemicznym jest estrem choliny i kwasu octowego. W organizmie człowieka reguluje wiele funkcji życiowych: przyspiesza regenerację i zapewnia pełniejszy odpoczynek, normalizuje ciśnienie krwi oraz pracę serca. Uważa się, że jest związkiem poprawiającym pamięć, koncentrację i chroni przed chorobą Alzheimera (11, 12).

Kwercetyna

Kwercetyna z chemicznego punktu widzenia jest związkiem aromatycznym roślinnego pochodzenia z grupy flawonoli, który ma właściwości lecznicze. Posiada silne właściwości antyoksydacyjne, dzięki czemu zapobiega niebezpiecznym procesom utleniającym w organizmie. Wyróżnia ją przeciwzapalne i immunomodulacyjne działanie, które wykorzystuje się w leczeniu stanów zapalnych i alergii.

Kwercetyna znana jest m.in. z tzw. „francuskiego paradoksu”. Francuzi pomimo tłustej i ciężkostrawnej diety, opierającej się na serach i alkoholu, bardzo rzadko zapadają na choroby serca, ponieważ spożywają czerwone wina bogate we flawonoidy, a w tym kwercetynę (15).

Procyjanidyny

Procyjanidyny należą do grupy flawonoidów, które zaliczamy do polifenoli. Najpopularniejsze procyjanidyny to: B2, B3 i C1, w zależności od dojrzałości owoców są substancjami bezbarwnymi z możliwością lekkiego, żółtego zabarwienia. Powodują, że smak owoców i warzyw jest cierpki i gorzki. Z powodu obecności licznych grup OH w swojej budowie, procyjanidyny wykazują wielokrotnie większą aktywność przeciw wolnym rodnikom, 20 razy niż witamina C i 50 razy jak witamina E. Są one łatwo przyswajalne przez organizm człowieka. Poprawiają strukturę i stabilność włókien kolagenowych i wzmacniają naczynie krwionośne człowieka. Opóźniają zużycie witaminy E podczas procesów przeciwiutleniania i zapobiegają jej rozpadowi oraz utlenianiu cholesterolu i lipidów we krwi. Procyjanidyna B2 ma duży wpływ na skórę głowy, ponieważ poprawia porost włosów oraz ich grubość. Ponadto procyjanidyny mają zdolność wiązania toksycznych metali i alkaloidów (16).

Dlaczego warto jeść jabłka?

Jabłka zmniejszają ryzyko wystąpienia chorób nowotworowych

W latach 2009-2010 w Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego przeprowadzono badania kliniczne mające na celu wykazanie, czy regularne spożywanie jabłek zmniejsza ryzyko wystąpienia raka jelita grubego. W badaniach wzięło udział 592 pacjentów onkologicznych oraz 765 osób zdrowych. Pacjenci onkologiczni zjadali średnio 9,5 jabłka tygodniowo, a zdrowi 11 tygodniowo. Autorzy wykazali, że przy konsumpcji jednego jabłka dziennie (7 jabłek tygodniowo) ryzyko rozwoju raka jelita grubego obniżyło się, a spożywanie więcej niż jednego jabłka dziennie (9,5 jabłek tygodniowo) zmniejszyło to ryzyko o około 50%. Należy przypuszczać, że efekt ochronny może wynikać z bogatej zawartości frawonoidów, mających właściwości przeciwutleniające (17). Flawonoidy występują głównie w skórce jabłek (18).

Inne badania przeprowadzili w latach 2004-2005 Gallus S., Talamini R., Giacosa A. i wsp. w szpitalnym badaniu kliniczno-kontrolnym na próbie 6000 uczestników z różnych regionów Włoch. Celem badań była ocena związku między spożywanymi surowymi jabłkami a ryzykiem wystąpienia różnych rodzajów raka u ludzi. Dane oparto na wywiadach spożycia jabłek w diecie na 2 lata przed diagnozą. Stwierdzono, że spożywanie jednego lub więcej średnich jabłek (166 g/dobę) wiązało się ze zmniejszeniem ryzyka wystąpienia raka w porównaniu do spożycia mniej niż jednego jabłka na dobę. Znaczące zmniejszenie ryzyka zaobserwowano w przypadku raka: jamy ustnej i gardła 18%, przełyku 22%, jelita grubego 30%, krtani 41%, piersi 24%, jajników 24% i prostaty 7% (19).

Badacze He i Liu w latach 2006-2007 zidentyfikowali w skórce jabłek triterpenoidy, które mają właściwości antyproliferacyjne wobec komórek nowotworowych wątroby, sutka i jelita grubego. Według badaczy, triterpenoidy mogą być częściowo odpowiedzialne za działanie przeciwnowotworowe całych jabłek (20).

Kolejne badania przeprowadzone przez Reagan-Shaw i wsp. (2010 r.) dotyczyły wpływu ekstraktu ze skórek jabłek (obierzyn) na wzrost i żywotność komórek raka prostaty i raka piersi. Badacze wykazali, że ekstrakt ze skórek jabłek zawierający największą ilość przeciwutleniaczy zmniejszył wzrost i żywotność komórek raka prostaty i raka piersi (21). Goose F., Guyot S. i wsp. wykazali chemoprewencyjne właściwości procyjanidyn jabłkowych na komórkach przerzutowych raka jelita grubego pochodzących z gruczolakoraka i na szczurzym modelu raka okrężnicy. Hodowla tych komórek z ekstraktem jabłkowym zawierającym procyjanidyny spowodowała zależne od dawki zahamowania wzrostu komórek. Przy stężeniu 45 mcg/ml nastąpiło 50% zahamowanie wzrostu komórek, a przy stężeniu 70 mcg/ml całkowite ich zahamowanie (22).

Jabłka zapobiegają miażdżycy i zawałowi serca

Badania Boyer’a i Liu wykazały odwrotny związek między przyjmowaniem jabłek i flawonoidów jabłkowych a śmiertelnością wieńcową (23).

W badaniach grupy fińskich kobiet spożywających powyżej 71 g jabłek/dobę zmniejszeniu uległa śmiertelność wieńcowa o 43% w porównaniu z kobietami, które nie jadły jabłek. Natomiast u mężczyzn zmniejszenie ryzyka śmiertelności wieńcowej wynosiło 19% w grupie spożywającej powyżej 54 g jabłek na dobę w porównaniu do grupy nie spożywającej jabłek. Badania powyższe wskazują, że stosunkowo niewielkie spożycie jabłek wiąże się ze zmniejszonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i związaną z tym zmniejszoną umieralnością. Występujące w jabłku sole mineralne, m.in. potas, magnez, wapń, antyoksydanty i błonnik działają ochronnie na układ sercowo-naczyniowy (3, 24).

Jabłka działają ochronnie na komórki mózgowe i zmniejszają ryzyko wystąpienia chorób neurodegeneracyjnych

Badania Chana i Shea wykazały, że regularne spożywanie soku jabłkowego może zmniejszyć ryzyko wystąpienia demencji starczej, w tym choroby Alzheimera (AD). Korzystne działanie soku jabłkowego jest związane z zawartą w jabłkach kwercetyną (25).

Z kolei badania Ansari i wsp. sugerują, że kwercetyna wykazuje działanie ochronne wobec toksyczności beta amyloidu (Abeta) poprzez modulowanie stresu oksydacyjnego.

Beta amyloid to białka o długości 40 i 42 aminokwasów, które odkładają się w mózgu w postaci płytek starczych, co prowadzi do obumierania neuronów i rozwoju choroby Alzheimera (26, 27). Zarówno w patogenezie chorób Alzheimera i Parkinsona istotną rolę odgrywają wolne rodniki. Jabłka dzięki bogactwu antyoksydantów przeciwdziałają powstaniu w komórkach uszkodzeń wolnorodnikowych. Acetylocholina zawarta w jabłkach bierze udział w procesach zapamiętywania, co jest istotne w chorobie Alzheimera.

W badaniu przeprowadzonym przez Oude Griep i wsp. analizowano zależność między spożywaniem owoców i warzyw, sklasyfikowanych według koloru jadalnych części, z 10 letnią częstością występowania udaru mózgu. Analizę badań oparto na grupie 20.069 osób w wieku 20-65 lat z populacji holenderskiej, które nie cierpiały na choroby sercowo-naczyniowe. Badacze podzielili owoce i warzywa na cztery grupy w zależności od koloru części jadalnej: zielonej, pomarańczowo-żółtej, czerwono-fioletowej i białej. Podczas 10 letniej obserwacji u 233 osób po raz pierwszy wystąpił udar. Spożycie owoców i warzyw w kolorze białym zmniejsza częstość udarów i to w stosunku zależnym od dawki. Każde spożycie 25 g/dobę wiązało się z mniejszym o 9% ryzykiem udaru mózgu. Największy udział w kategorii owoców miały jabłka oraz gruszki. W pozostałych grupach nie stwierdzono zależności pomiędzy ryzykiem wystąpienia udaru a kolorem warzyw i owoców (3, 28). Ryzyko rozwoju chorób neurodegeneracyjnych związanych z wiekiem zależy nie tylko od czynników genetycznych, ale również od stosowanej diety (25).

Jabłka pozytywnie oddziałują na czynności płuc

Woods i wsp. przeprowadzili badania zależności między spożywaną żywnością i jej wpływem na rozwój astmy i świstów płuc na próbie 1600 Australijczyków, którzy spożywali owoce i warzywa. Badacze stwierdzili, że spośród owoców jedynie jabłka i gruszki zmniejszają nasilenie ataków astmy u chorych (3, 29). Inni badacze Knekte i wsp. zaobserwowali, że u osób spożywających co najmniej dwa jabłka w tygodniu następuje zmniejszenie nasilenia astmy. Substancjami odpowiedzialnymi za ograniczenie nasilenia astmy są najprawdopodobniej substancje występujące w jabłkach: kwercetyna, hesperyna i naringenina, które należą do flawonoidów (3, 29, 30, 31).

W raporcie opublikowanym przez Willers S.M. i wsp. dotyczącym związku między dietą matek a występowaniem astmy i objawów oddechowych u ich potomstwa pięć lat później na próbie 1200 dzieci wykazano, że jabłka spożywane przez kobiety w ciąży mogą chronić potomstwo przed rozwojem astmy (3, 33).

Jabłka mają pozytywny wpływ także na funkcje płuc u człowieka. Badania przeprowadzono przez Butland i wsp. na grupie 2500 pacjentów. Czynność płuc była mierzona w spirometrii FEV1. Czynność płuc u pacjentów była tym korzystniejsza, im więcej w tygodniu pacjenci spożywali jabłek, osiągając wartości większe o 138 ml przy spożywaniu pięciu i więcej jabłek na tydzień w porównaniu do osób nie spożywających jabłek (3, 32).

Jabłka w profilaktyce cukrzycy

Częstość występowania cukrzycy, głównie typu 2 wzrasta w ostatnich latach w Polsce i na świecie. Badania Muraki I. i wsp. oraz Songa Y. i wsp. miały na celu ustalenie, czy spożywanie jabłek wiąże się z mniejszym ryzykiem rozwoju cukrzycy i powiązanych markerów insulinooporności oraz stanów zapalnych (34, 35). Jabłka zostały zidentyfikowane jako jedyne pokarmy bogate we flawonoidy, które mogą działać ochronnie. Ryzyko cukrzycy typu 2 było niższe o 27% i 28%, a związane było ze spożyciem odpowiednio 2-6 jabłek na tydzień lub 1 jabłka dziennie, w porównaniu do ich niespożywania. Jabłka zawierają błonnik, który zmniejsza wchłanianie cukru z pokarmu i pomaga unormować jego poziom we krwi. Ponadto jabłka należą do produktów z niskim poziomem glikemiczym, które nie powodują gwałtownych skoków poziomu cukru we krwi. Zarówno świeże, duszone jak i suszone jabłka mają IG 35 (wskaźnik, który informuje o tym, jak gwałtownie po spożyciu danego produktu spożywczego wzrasta poziom glukozy we krwi).

Indeks glikemiczny opisuje wpływ spożycia określonej ilości produktu na poziom glukozy we krwi w ciągu 120 minut od jego spożycia. Produktem odniesienia jest zwykle glukoza o IG = 100. Im wyższa wartość indeksu glikemicznego danej żywności, tym wyższy poziom glukozy we krwi po jej zjedzeniu. Produkty klasyfikuje się jako te o niskim indeksie glikemicznym IG ≤ 55, średnim IG = 56 69 oraz wysokim IG > 70. Wartość IG jest dużo lepszym wskaźnikiem niż kalorie zawarte w produkcie spożywanym (36).

Jabłka oczyszczają organizm z toksyn i pomagają w odchudzaniu

Pektyny zawarte w jabłkach po przejściu przez żołądek pęcznieją i tworzą żel o dużej zdolności pochłaniania toksyn, wiążą metale ciężkie w nierozpuszczalne sole. Pektyny zapobiegają zatruciom organizmu, również pochłaniają substancje, które mogą mieć potencjalnie działanie kancerogenne, np. azotany. Jabłka powinny znaleźć się w codziennej diecie głównie mieszkańców dużych aglomeracji, ośrodków przemysłowych, nałogowych palaczy oraz osób mających styczność ze związkami toksycznymi: rolników, hutników, drukarzy.

Pektyny znajdujące się w jabłkach mają duży wpływ na odchudzanie. Pektyny wiążą się z wodą, przyczyniają się do zwiększenia objętości treści pokarmowej i wydłużają uczucie sytości po posiłku. Zmniejszają również tempo opróżniania żołądka. Spożywanie jabłek zawierających pektyny pomaga w odchudzaniu, ponieważ redukowane są skoki poziomu glukozy we krwi oraz wydzielanie insuliny po posiłku (37).

Jabłka chronią wzrok i pozytywnie wpływają na wygląd skóry

Roślinne barwniki obecne w skórce jabłek przeciwdziałają zwyrodnieniu plamki żółtej, która jest najczęstszą przyczyną utraty wzroku u osób po 65 roku życia. Dieta bogata w jabłka chroni przed wystąpieniem zaćmy u ludzi. Witamina C występująca w jabłkach i witamina E chronią oczy przed uszkodzeniami wywołanymi przez światło. Witamina A uważana jest za najważniejszą witaminę dla oczu, ponieważ uczestniczy w syntezie rodopsyny odpowiedzialnej za widzenie o zmroku. Regularne spożywanie jabłek wpływa na kondycję naszej skóry. Proces starzenia się skóry, zaburzone wytwarzanie kolagenu i przedwczesne tworzenie się zmarszczek są w dużym stopniu spowodowane działaniem wolnych rodników.

Obecne w jabłku witaminy C i E opóźniają proces starzenia, ponieważ stymulują produkcję kolagenu, regenerują skórę, a także chronią ją przed szkodliwym wpływem promieniowania słonecznego. Ogromna ilość antyoksydantów w jabłku nie tylko chroni przed nowotworami, ale również zapobiega przedwczesnemu starzeniu się organizmu (38).

Jabłka w profilaktyce osteoporozy i próchnicy

Jabłka zawierają glikozyd florydzynę, która może mieć istotne znaczenie w profilaktyce osteoporozy, ponieważ prowadzi do zwiększenia gęstości kości człowieka. Spożywanie jabłek może hamować rozwój próchnicy. Gryzienie i żucie jabłek stymuluje dziąsła oraz pobudza wydzielanie śliny, która działa bakteriobójczo. Ponadto ślina wymiata resztki pokarmowe z przestrzeni międzyzębowych i chroni je przed próchnicą. Efekt prozdrowotny występuje przy zachowaniu prawidłowej higieny jamy ustnej (3).

Jabłka wzmacniają odporność organizmu

Odporność organizmu w dużym stopniu zależy od prawidłowej flory bakteryjnej jelit. Jabłka dzięki obecności rozpuszczalnej frakcji błonnika (pektyn) wykazują właściwości prebiotyczne, stymulując do namnażania dobre dla zdrowia człowieka bakterie probiotyczne.

W Polsce przeprowadzono badania dotyczące określenia właściwości prozdrowotnych ekologicznego metabolitu otrzymanego z suszu masy jabłkowej jabłek odmiany Gold Milenium. Odmiana Gold Milenium pochodzi z produkcji ekologicznej (zgodnie z certyfikatem), wykazuje wysoką odporność na infekcje pleśniowymi grzybami chorobotwórczymi, jest mrozoodporna. Susz jabłkowy poddano niepełnej fermentacji z wykorzystaniem probiotycznych bakterii. Proces niepełnej fermentacji zakończony został pasteryzacją. Otrzymano w ten sposób metabolity biochemiczne specyficzne dla poszczególnych szczepów bakterii, jak również uwolnione organelle komórkowe w postaci mikrowakuoli (mikrowakuole są pierwotnym systemem przekazywania informacji pomiędzy organizmami jednokomórkowymi) oraz liczne młode formy rozwojowe bakterii, zdolne do szybkiego odtworzenia populacji bakterii w sprzyjających dla nich warunkach, np. w celu przywrócenia biocenozy jelit. Otrzymany metabolit z suszu masy jabłkowej określono „esencją”, ponieważ otrzymane 250 ml preparatu jest syntezą przemiany 5 kg jabłek przez celowo (odpowiednio) dobrane efektywne mikroorganizmy. Otrzymany metabolit z suszu masy jabłkowej („esencja”) to źródło polifenoli, pektyn i innych bioaktywnych związków organicznych i mineralnych.

Badania z wykorzystaniem tego metabolitu („esencji”) prowadziły m.in. Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach (Katedra Przetwórstwa), Zakład Mikrobiologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, Zakład Chemii Politechniki w Białymstoku, Centrum Antyrakowe w Houston (USA), Politechnika Łódzka i Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (Wydział Technologii Żywienia). Przykładowo, badania przeprowadzone w Zakładzie Chemii Politechniki w Białymstoku wykazały wysoką skuteczność „esencji” w wychwytywaniu z organizmu wolnych rodników. Wolne rodniki mogą dostawać się do organizmu człowieka z wysoko przetworzoną żywnością albo w wyniku chemioterapii i radioterapii. Również badania przeprowadzone w Zakładzie Mikrobiologii UM w Białymstoku miały na celu określenie aktywności przeciwgrzybiczej „esencji” na grzyby chorobotwórcze. Badania wykazały hamowanie rozwoju grzybów pleśniowych i workowców, w szczególności Candida albicans. Szczepy Candida albicans są najczęstszym czynnikiem infekcji grzybiczych u człowieka, prowadzą do wystąpienia dysbiozy jelit. Z powyższych badań można wyciągnąć wniosek, że metabolity z suszu jabłkowego („esencja”) mogą wspomagać układ odpornościowy człowieka.

Literatura (ZOBACZ)
1. Ziółkowska M.: Gawędy o drzewach, wydanie I, Warszawa, 1983, 96 105.
2. Karabela M.: Rajski owoc, Panacea – Leki Ziołowe Nr 4 (17), 2006, 26 27.
3. Zdrojewicz Z., Cabała K., Pypno D., Bugaj B.: Jedz jabłka – będziesz zdrowszy, Med. Rodz. 2015, 3 (18), 131 136.
4. USDA National Nutrient Database for Standard Referense, Basic Report: 09003, Apples, raw, with skin (serial online) 2011 (cyt. 22.08.2019 r.). Dostępny na URL: http:/ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/2200.
5. USDA National Nutrient Database for Standard Refernce, Basic Report: 09004, Apples, raw, without skin (serial online) 2011 (cyt. 22.08.2019 r.). Dostępny na URL: http://ndb.nal.usda.gov./ndb/foods/show/2011.
6. www.rynekzdrowia.pl: Eksperci: w Polsce spada spożycie jabłek, dostępność 22.08.2019 r.
7. www.agroindustry.pl.: Rynek jabłek w Polsce, dostępność 22.08.2019 r.
8. Trajer M., Dyngus M.: Krajowa produkcja, spożycie oraz promocja owoców i warzyw. Biuletyn Informacyjny ARR, 2013, 14 25.
9. Carper J.: Apteka żywności. nowe i niezwykłe odkrycia leczniczego działania żywności. Hannah Publishing Ltd., Londyn, 1996, 175.
10. Wawer I.: Suplementy dla Ciebie, Wydawnictwo Wektor, Warszawa, 2009, 134 144.
11. www.medonet.pl. Zdrowie, Acetylocholina, dostępność 24.08.2019 r.
12. www.styl.pl. Jedzmy jabłka, dostępność 24.08.2019 r.
13. polish.mercola.com/sites/articles/archive/2017/10/09/jablko-zdrowie-korzysci.aspx, dostępność 24.08.2019 r.
14. https://zdrowie.tvn.pl. Patulina – objawy zatrucia pleśnią z owoców, dostępność 24.08.2019 r.
15. https://kobieta.wp.pl. Kwercetyna – właściwości, źródła, i skutki uboczne stosowania, dostępność 24.08.2019 r.
16. https://www.superflavon.pl. Procyjanidyny, dostępność 24.08.2019 r.
17. Jędrychowski W., Mangeri U., Popiela T. i wsp.: Case-control study on beneficial effect of regular consumption of apples on colorectal cancer risk in a population with relatively low intake of fruits and vegetables, Eur J. Cancer Prev, 2010, 19, 42 47.
18. Gherbi E.: Związki polifenolowe w owocach i warzywach, Med. Rodz., 2011, 4, 111 115.
19. Gallus S., Talamini R., Giacosa A. i wsp.: Does and apple a day keep the oncologist away? Ann Oncol, 2005, 16, 1841 1844, Pub. Med. Google Scholar.
20. He X., Liu R.H.: Triterpenoids Isolated from Apple Peels Have Potent Antiproliferative Activity and May Be Partially Responsible for Apple’s Anticancer Activity, J. Agric Food Chem., 2007, 55 (11), 4366 4370.
21. Reagan-Shaw S., Eggert D., Mukhtar H. i wsp.: Antiproliferative Effects of Apple Peel Extract Against Cancer Cells, Nutr. Cancer, 2010, 62 (4), 517 524.
22. Gosse F., Guyot S., Roussi S. i wsp.: Chemoprewencyjne właściwości procyjanidyn jabłkowych na przerzutowych komórkach SW620 pochodzących z raka jelita grubego i na szczurzym modelu raka okrężnicy, Carcinogenesis, 2005, 26, 1291 1295 Pub. Med. Google Scholar.
23. Boyer J., Liu R.: Apple fitochemikalia i ich korzyści zdrowotne, J. Natur., 2004, 3, 5, artykuł wolny od PMC, Pub. Med. Google Scholar.
24. Knekt P., Jarvinen R., Reunanen A., Maatela J.: Flawonoidy i śmiertelność wieńcowa w Finlandii: badania kohortowe, BMJ, 1996, 312, 478 481, artykuł wolny od PMC, Pub. Med. Google Scholar.
25. Chan A., Shea T.B.: Dietary Supplementation with Apple Juice Decreases Endogenous Amyloid-Levels in Murine Brain, J. Alzheimers Dis, 2009, 16, 167 171.
26. Ansari M.A., Abdul H.M., Joshi G. i wsp.: Protective effect of quercetin in primary neurons against AB (1 42): relevance to Alzheimer’s disease, J. Nutr. Biochem., 2009, 20 (4), 269 275.
27. www.medonet.pl.zdrowie, dostępność 24.08.2019 r.
28. Oude Griep L.M., Verschuren W.M., Kromhout D. i wsp.: Colours of fruit and vegetables and 10 year incidence of CHD, Br. J. Nutr., 2011, 106, 1562-1569.
29. Woods R., Walters H., Raven J. i wsp.: Foods and nutrient intakes and asthma risk in young adults, Am J. Clin. Nutr., 2003, 78, 414-421.
30. Knekt P., Kumpulainen J., Järvinen R. i wsp.: Flavonoid intake and risk of chronic diseases, Am J. Clin. Nutr., 2002, 76 (3), 560-568.
31. Tabak C., Wijga A., Deneer G. i wsp.: Dieta i astma u holenderskich dzieci w wieku szkolnym (ISAAC 2), Thorax, 2006. 61, 1048-1053, artykuł wolny od PMC, Pub. Med.. Google Scholar.
32. Butland B., Fehily A., Elwood P.: Diet, lung function and lung decline in a cohort of 2512 middle aged men, Thorax 2000, 55, 102-108.
33. Willers S.M., Devereux G., Craig L., McNeill G i wsp.: Maternal food consumption during pregnancy and asthma, respiratory and atropic symptoms in 5 year – old children, Thorax 2007, 62 (9), 773-779.
34. Muraki I., Imamura F., Manson J.E.: Fruit consumption and risk of type 2 diabetes: results fron three prospective longitundial cohort studies. BMJ, 2013, 347, f 5001.
35. Song Y., Manson J., Buring J. i wsp.: Związki dietetycznych flawonoidów z ryzykiem cukrzycy typu 2 oraz markery insulinooporności i ogólnoustrojowego zapalenia u kobiet: analiza prospektywna i przekrojowa, J. Am. Coll Nutr., 2005, 24, 376-384, Pub. Med. Google Scholar.
36. www.poradnik.zdrowie.pl, Indeks glikemiczny (IG), dostępność 25.08.2019 r.
37. www.poradnik.zdrowie.pl, Pektyny, dostępność 25.08.2019 r.
38. www.poradnik.zdrowie.pl, jabłka – owoce – dla zdrowia i urody, dostępność 25.08.2019 r.
39. www.sajsad.com, pectin-gold.