JAGODA KAMCZACKA

Naukowe podstawy działania jagody kamczackiej



Opracowane przez: dr hab. n. med. prof. em. UM Anna Głowacka


Jagoda kamczacka (Lonicera caerulea L.) jest rośliną stosunkowo mało znaną w Europie, należy do rodzaju Lonicera, z rodziny przewiertniowatych Caprifoliaceae. Jest rośliną leczniczą pochodzącą z Syberii i Dalekiego Wschodu. Do rodzaju Lonicera należy około 180 gatunków krzewów na półkuli północnej, głównie w strefie klimatu umiarkowanego, chłodnego. Krzewy osiągają wysokość 0,8 3,0 m, rosną na glebach piaszczystych i gliniastych, o pH = 57. Rośliny są bardzo odporne na mrozy nawet do –40 stopni Celsjusza, długowieczne, mogą przeżyć od 25 do 30 lat.

Polska nazwa gatunku – jagoda kamczacka – ma wiele synonimów (wiciokrzew siny, suchodrzew jadalny, suchodrzew siny, suchodrzew błękitny, borówka kamczacka, lonicera) (1, 2). Na terenie Rosji i Syberii nazywana jest zimolostem, a w Japonii haskap. W Europie jagoda kamczacka występuje w stanie naturalnym w Alpach i w krajach skandynawskich. Suchodrzew jadalny (jagoda kamczacka) został sprowadzony do Polski z Rosji około 40 lat temu, osiąga wysokość do 170 cm, jest bardzo odporny na choroby i szkodniki. Kwiaty w okresie kwitnienia wytrzymują temperaturę do –70 stopni Celsjusza. W porównaniu z innymi roślinami jagodowymi (truskawka, malina) jagody suchodrzewu osiągają dojrzałość na przełomie maja i czerwca. Owoce mają kształt walcowaty, owalny o długości do 5,0 cm i szerokości do 2,0 cm. Owoce mają granatową skórkę z woskowym nalotem oraz soczysty, kwaśnosłodkawy i aromatyczny miąższ, średnia masa owocu 2 g do max. 5 g. Jagody nadają się do bezpośredniego spożycia oraz stanowią znakomity surowiec do produkcji konfitur, soków, nalewek, galaretek, suszu, mrożonek oraz jako składnik jogurtów, lodów. Jagoda kamczacka to roślina znana od wieków w medycynie ludowej Rosji, Chin oraz Japonii. Tubylczy lud Ajnów, zamieszkujący wyspę Hokkaido owoce wiciokrzewu sinego nazywa „eliksirem życia” (1, 4).

Oprócz owoców, również kwiaty, liście, gałęzie oraz kora są surowcem pozyskiwanym jako lekarstwo (środek zaradczy) o działaniu moczopędnym (gałęzie), przeciwprzeziębieniowym (kwiaty), przeciwzapalnym, w zakażeniach gardła i stanach zapalnych oczu (liście). Jednak tylko dla owoców wykazano szerokie właściwości lecznicze. W medycynie ludowej owoce jagody wykorzystywane są jako surowiec wzmacniający o działaniu hipotensyjnym i obniżającym ryzyko zawału serca, środek zapobiegający anemii, spowalniający rozwój jaskry, jako lek przeciwmalaryczny, pomocny w chorobach układu pokarmowego oraz zakażeniach bakteryjnych (4, 5).

W Polsce jednym z ośrodków badających jagodę kamczacką jest Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach, który ocenia przydatność odmian suchodrzewu do uprawy gruntowej oraz zajmuje się popularyzacją. Plenność jagody w 2018 r. wyniosła ok. 5,0 kg z krzewu, Polska w latach 2016-2018 stała się głównym producentem owoców jagody w Europie. W grudniu 2018 r. została wpisana na listę tradycyjnej żywności. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2015/2283 zezwoliło na legalne wprowadzenie jagody kamczackiej do obroty na terenie Unii Europejskiej.

Składniki prozdrowotne w owocach jagody kamczackiej



Owoce jagody kamczackiej są bogatym źródłem polifenoli, głównie antocyjanów, kwasów fenolowych, flawonoidów.



Antocyjany stanowią przeważającą grupę polifenoli. Najbardziej rozpowszechnionym w świecie roślinnym oraz dominującym w owocach jagody kamczackiej jest 3-0-glukozyd cyjanidyny, stanowiący 80 92% zawartości w zespole antocyjanów (3,5-0-diglukozyd cyjanidyny oraz 3-0-rutozyd cyjanidyny), a jego zawartość w 100 g świeżej masy wynosi 160-570 mg (6, 7). Antocyjany są związkami niestabilnymi, łatwo ulegają przemianom, co powoduje zmianę ich barwy. Podczas przechowywania i w trakcie procesów technologicznych może nastąpić ich rozkład, przeważnie wywoływany reakcjami nieenzymatycznego brązowienia. Barwnik może ulegać zniszczeniu także pod wpływem enzymów, utleniania, naświetlania światłem słonecznym.

Antocyjany zawarte w owocach jagody wykorzystywane są w przemyśle spożywczym jako naturalne barwniki (dodatki do żywności), np. cyjanidyna E163a – czerwona barwa, delfinidyna E163b – niebieska barwa (9).

Zawartość antocyjanów jest zależna od odmiany oraz warunków uprawy i wynosi 400-1500 mg/100 g świeżej masy, w odmianach polskich waha się od 1240 mg do 3510 mg/100 g świeżej masy.

Kwasy fenolowe reprezentowane są przez kwas chlorogenowy i neochlorogenowy. Zawartość kwasu chlorogenowego w owocach jagody kamczackiej wynosi 17-60 mg/100 g świeżej masy.

Flawonoidy to grupa organicznych związków chemicznych występujących w roślinach, spełniających funkcję barwników, przeciwutleniaczy i naturalnych insektycydów oraz fungicydów, chroniących przed atakiem ze strony owadów i grzybów. Większość z nich jest barwnikami zgromadzonymi w powierzchniowych warstwach tkanek roślinnych, nadając im intensywny kolor i ograniczając szkodliwy wpływ promieniowania ultrafioletowego (6).

Ponadto owoce zawierają witaminę C i B oraz pierwiastki: wapń (Ca), magnez (Mn) i potas (K). Sto gram (100 g) świeżych owoców pokrywa od 2,6% do 5,3% dobowego zapotrzebowania organizmu na potas, od 1,6% do 2,0% na wapń i od 6,5% do 10,3% na magnez.

Owoce jagody kamczackiej są źródłem witaminy C i zawierają 30,5-186,6 mg/100 g świeżej masy kwasu askorbinowego; odpowiednio w owocach czerwonej porzeczki 25,6-40,0 mg/100 g, owocach kiwi 29,0-80,0 mg/100 g (34).

Właściwości antyoksydacyjne owoców jagody kamczackiej



Polifenole występujące w owocach jagody kamczackiej są jedną z największych grup przeciwutleniaczy. Antyoksydantem nazywamy substancję, która już w niewielkim stężeniu chroni przed utlenianiem lub znacząco spowalnia utlenianie substratu.

W organizmie człowieka przeciwutleniacze stanowią układ ochronny ADS (antioxidant defense system), który zabezpiecza komórki przed agresywnym działaniem ROS (reaktywne formy tlenu) (12).

Antyoksydanty stanowią niejednorodną grupę związków chemicznych, które wykazują następujące działania: – wzmacniają system odpornościowy, – zapobiegają schorzeniom układu sercowo-naczyniowego poprzez hamowanie powstawania złego cholesterolu LDL i odkładania się go w naczyniach krwionośnych, – uszczelniają naczynie krwionośne, zapobiegają opuchliznom i krwawieniom, – obniżają ciśnienie krwi, hamują „sklejanie się” płytek krwi i ułatwiają jej przepływ, – hamują powstawanie wrzodów żołądka i dwunastnicy, – wykazują działanie żółciopędne, przeciwwrzodowe, moczopędne, przeciwbakteryjne, przeciwgrzybiczne i ochronne wątroby (11, 25).

Wolne rodniki mogą powstawać w wyniku naturalnych procesów zachodzących w każdej komórce. Szacuje się, że w jednej komórce w samym procesie biosyntezy DNA może dochodzić nawet do tysiąca reakcji wolnorodnikowych w ciągu doby.

Główne składniki komórki organizmu, które są narażone na docelowe działanie wolnych rodników to lipidy (peroksydacja), kwasy nukleinowe i białka.

Działanie aktywnych form tlenu może prowadzić do uszkodzenia komórki i w konsekwencji zwiększyć ryzyko wystąpienia takich chorób jak: miażdżyca, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, zaburzenia odporności, nowotwory, choroba Parkinsona i Alzheimera.

Badania wykazują, że reaktywne formy tlenu (ROS) są zaangażowane w każdym etapie kancerogenezy (powstawania nowotworu), czyli fazy: inicjacji, promocji i progresji (12, 13, 14).

Wykazano, że u pacjentów z nowotworami poziom antyoksydantów jest wyraźnie obniżony, dlatego ważne jest utrzymywanie we krwi odpowiedniego poziomu cząsteczek przeciwutleniaczy, które wykazują skuteczność zarówno w zapobieganiu, jak i w leczeniu nowotworu (15).

Aktywność oksydacyjna produktów spożywczych



Dla oceny wartości prozdrowotnej produktów spożywczych stosuje się określenie „całkowitego potencjału antyoksydacyjnego” – TAP (Total Antioxidant Potential). Termin ten obejmuje aktywność przeciwutleniającą różnych kategorii antyoksydantów, które różnią się między sobą budową chemiczną i odmiennym mechanizmem działania.

W celu praktycznego określenia TAP – całkowitego potencjału antyoksydacyjnego opracowano wiele metod, które umożliwiają pomiar zdolności antyoksydacyjnych produktów spożywczych. Pomiar ten może odbywać się bezpośrednio przez badanie TAP żywności lub pośrednio, czyli po konsumpcji wybranego rodzaju żywności, poddając analizie osocze krwi (16).

Jedną z metod pomiaru zdolności antyoksydacyjnej jest test Orac (Oxygen Radical Absorbance Capacity), „zdolności pochłaniania wolnych rodników tlenowych”. Jest miarą potencjału antyoksydacyjnego produktów spożywczych charakteryzujących się wysoką zawartością przeciwutleniaczy. Metoda ORAC została opracowana przez National Institute on Aging w amerykańskich rządowych laboratoriach w Bethesda w 1993 r.

Test Orac jest metodą umożliwiającą rutynowe oznaczenie aktywności przeciwutleniającej nieprzetworzonej żywności pochodzenia roślinnego, zwierzęcego, a także nisko i wysokoprzetworzonych produktów spożywczych oraz suplementów diety, których wartość jest wyrażana w jednostkach ORAC. Uzyskane wyniki odnoszone są do wzorcowego przeciwutleniacza, którym jest troloks. Troloks to rozpuszczalna w wodzie pochodna alfa tokoferolu (wyższy analog witaminy E); tzn. 1 ORAC równy jest 1 mikromol troloksu, czyli ochronie, jaką przed wolnymi rodnikami tlenowymi zapewnia 1 mikromol wymienionego wyższego analogu witaminy E. Wartość parametru ORAC najczęściej odnosi się do 100 g żywności lub 1 dm3 badanego roztworu (16).

Skala ORAC umożliwia szybkie porównanie zdolności pochłaniania wolnych rodników tlenowych przez różne produkty spożywcze. Wykazano, że spożywane produkty o wysokiej wartości TAP (całkowity potencjał oksydacyjny), prowadzi do redukcji stresu oksydacyjnego bez ryzyka narażenia organizmu na komplikacje spowodowane przedawkowaniem, które możliwe jest przy zażywaniu syntetycznych witamin antyoksydacyjnych. Stres oksydacyjny to nadmiar tlenu, a zwłaszcza nadmiar reaktywnych rodników tlenowych, pojawiających się lokalnie w organizmie, może mieć groźne konsekwencje dla zdrowia (17, 18).

Wysoka skuteczność antyoksydacyjna owoców i warzyw jest dodatkowo uwarunkowana wzajemnym współdziałaniem poszczególnych witamin antyoksydacyjnych oraz obecnością i dużą różnorodnością antyoksydantów nie będących witaminami. Sugeruje się, że spożywanie żywności o wysokiej wartości parametru ORAC przyczynia się do wzrostu pojemności antyoksydacyjnej ludzkiej krwi i tkanek (19, 21, 22). Eksperci sugerują, że należy spożywać w żywności od 3000 do 5000 jednostek ORAC na dobę. W rzeczywistości ludzie konsumują średnio mniej niż 1000 jednostek. Wartości ORAC przedstawiają potencjał antyoksydacyjny poszczególnych produktów (24).

Badacze Gazdzik i wsp. potwierdzili w swoich badaniach, że kwasy fenolowe i flawonoidy decydują o właściwościach przeciwutleniających jagody kamczackiej. Określili, że pojemność wiązania rodników tlenowych ORAC owoców jagody mieści się w zakresie 18-104 mmol/g troloksu świeżej masy (22). Kolejni badacze Rupasinghe i wsp. wykazali, że zdolność przeciwutleniająca owoców jagody wyrażona w równoważnikach troloksu wynosiła od 262 do 237 mmol ekwiwalentów troloksu (TE)/g świeżej masy (7, 26).

Polska Firma Sajsad określiła wartość ORAC dla swojej ekologicznej jagody kamczackiej jako jedną z najwyższych wśród owoców 13400 mmol/TE/100 g świeżej masy (35).

Przeciwutleniacze jagody kamczackiej w prewencji chorób układu krążenia



Większość chorób układu krążenia jest związana przede wszystkim z procesem zmian miażdżycowych.
Istotą zmian miażdżycowych jest odkładanie się na ścianach naczyń tętniczych blaszki miażdżycowej. Proces ten prowadzi do zwężenia naczyń krwionośnych i wielu chorób, m.in. choroby wieńcowej. Powstawanie blaszki miażdżycowej to długotrwały proces. Istotną rolę w tym procesie odgrywają lipoproteiny o małej gęstości (LDL), które ulegają utlenieniu. Zahamowanie procesu utleniania frakcji LDL znacznie ogranicza choroby układu krwionośnego (27).

W badaniach in vitro wykazano, że bioaktywne związki jagody kamczackiej hamują utlenianie lipoprotein o małej gęstości (LDL).

Ostatnie badania wykazały również, że frakcja fenolowa jagody kamczackiej hamuje utlenianie lipoprotein wywołane przez miedź.

Przypuszcza się, że antocyjany zawarte w owocach jagody utrzymują przepływ naczyniowy, zmniejszają reakcje zapalne i agregację płytek
(28).

Właściwości przeciwnowotworowe jagody



Niektóre związki zawarte w owocach mogą blokować procesy mutagenezy wywołanej przez chemiczne substancje rakotwórcze i endogenne mutageny. Przeprowadzone badania in vitro wykazały, że mogą one również modyfikować proces niekontrolowanej proliferacji komórek i apoptozy (29).

Kwas elagowy występujący w owocach hamuje mutagenezę i kancerogenezę działając na metabolizm ksenobiotyków (substancja obca dla organizmu docelowego). Ponadto antocyjany redukują następstwa chemioterapii (30, 35).

Przeciwdrobnoustrojowa aktywność ekstraktów



Ekstrakty z jagody kamczackiej, bogate w związki polifenolowe, wykazują działanie przeciwbakteryjne wobec wielu szczepów bakterii, w tym Helicobacter pylorii, powodującego chorobę wrzodową żołądka (80-90% przypadków).

Badacze przeprowadzili badania ekstraktów z owoców jagody kamczackiej odmiany Wojtek na aktywność przeciwdrobnoustrojową wobec 13 szczepów chorobotwórczych bakterii. Aktywność bakteriobójczą obserwowano dla stężeń ekstraktu w granicach od 8 do 64 mg/ml.

Szczepy Corynobacterium diphtheriae (wywołujące błonicę) i Moraxella catarrhalis (wywołujący przewlekłe infekcje układu oddechowego i centralnego układu nerwowego) były najbardziej wrażliwe na działanie wodno-alkoholowego ekstraktu z owoców już przy stężeniu MBC = 8 mg/ml (MBC – minimum bactericidal concentration). Obserwowano również działanie przeciwbakteryjne ekstraktu wobec szczepów Neisseria meningitidis już przy stężeniu 1 mg/ml. Neisseria meningitidis to dwoinka, wywołująca zapalenie opon mózgowych (6, 32). Wodne ekstrakty z owoców jagody kamczackiej w innym badaniu wykazały aktywność bakteriobójczą wobec Bacillus subtillis, Kocuria rizophila, Campylobacter jejuni, natomiast etanolowe ekstrakty wobec Escherichia coli (33).

Kolejne badania wykazały, że ekstrakt oraz frakcja fenolowa z owoców jagody kamczackiej działały przeciwadhezyjnie wobec bakterii: Staphylococcus epidermidis, Escherichia coli, Enterococcus faecalis oraz Streptococcus mutans. W chorobach jamy ustnej adhezja jest niezbędnym elementem kolonizacji i rozwoju zakażenia, zwłaszcza w chorobach jamy ustnej, przewodu pokarmowego oraz układu moczowego. Ograniczenie zdolności bakterii do adhezji może być skuteczną formą zapobiegawczą, podobnie jak działanie bakteriobójcze (34).

Właściwości przeciwcukrzycowe



Podobne efekty do insuliny – obniżenie poziomu glukozy we krwi po spożyciu pokarmu – mogą wykazywać frakcje polifenolowe z owoców jagody kamczackiej. Głównym ich działaniem jest zahamowanie rozkładu skrobi w przewodzie pokarmowym przez inhibicję enzymu alfa glukozydazy (maltazy).

W badaniach klinicznych potwierdzono, że antocyjany hamują aktywność alfa glukozydazy i mogą obniżać poziom glukozy we krwi po posiłkach bogatych w skrobię (31).

Znaczenie jagody kamczackiej w stanach chorobowych skóry



Jagodę kamczacką wykorzystuje się również w leczeniu schorzeń skórnych, np. liszaja płaskiego. Objawem liszaja płaskiego są wykwity pojawiające się na skórze, błonach śluzowych, paznokciach oraz w okolicach narządów płciowych (35).

Ochrona przed promieniowaniem UV



Promieniowanie UV jest czynnikiem środowiskowym w patogenezie chorób skóry i może powodować proces nowotworowy, wywołując stan stresu oksydacyjnego oraz powiązanego ze stresem stanu zapalnego i uszkodzenia DNA (32).

Pożądaną właściwością owoców jagody jest ochrona przed szkodliwym działaniem promieniowania ultrafioletowego.

Antocyjany a narząd wzroku



Antocyjany zawarte w owocach jagody kamczackiej poprawiają ostrość widzenia oraz wspomagają leczenie chorób narządu wzroku, np. ostrych stanów zapalnych (35).

Szerokie spektrum aktywności związków polifenolowych, a szczególnie antocyjanów może zostać wykorzystane w prewencji chorób nowotworowych, sercowo-naczyniowych oraz w stanach zapalnych występujących w organizmie.



Metoda konserwowania owoców jagody kamczackiej – liofilizacja



Pod wpływem obróbki termicznej i enzymatycznej następuje w owocach jagody kamczackiej spadek zawartości antocyjanów (barwników), które są niestabilnymi związkami bioaktywnymi.

Procesem, który może utrwalić wszystkie występujące w owocach jagody bioaktywne związki o charakterze prozdrowotnym jest liofilizacja.

Liofilizacja jest procesem składającym się z trzech etapów: zamrażania, sublimacji i desorpcji, polegającym na usunięciu rozpuszczalnika z zamrożonego materiału na drodze sublimacji. Suszenie sublimacyjne prowadzi do usunięcia wody z produktu przy niskiej temperaturze, co powoduje, że większość reakcji chemicznych i mikrobiologicznych mogących zachodzić w artykułach żywnościowych sprzyjających ich psuciu się zostaje zahamowana. Występujące warunki w procesie liofilizacji uniemożliwiają rozwój drożdży, grzybów, patogenów i przetrwanie szkodliwych bakterii. Bardzo mała zawartość wody, mniej niż 2%, sprzyja długotrwałemu przechowywaniu. Liofilizaty charakteryzują się zachowanym kształtem, teksturą, wyglądem i po przygotowaniu do spożycia przez wprowadzenie wody cechują się smakiem charakterystycznym dla produktu wyjściowego. Dzieje się tak dlatego, że wymrożona podczas liofilizacji woda chroni artykuły przed zmianami kształtu, przy niewielkiej zmianie objętości. Suszenie sublimacyjne ogranicza chemiczne i enzymatyczne reakcje aromatu oraz degradację związków, np. antocyjanów, witamin, makro i mikroelementów.

Liofilizowana żywność nie wymaga przechowywania w niskich temperaturach. Do liofizatów nie dodaje się środków konserwujących, co ma istotne znaczenie przy wytwarzaniu zdrowego jedzenia.

Suszenie sublimacyjne jest uznawane za jeden z najstarszych procesów przetwarzania nie tylko żywności, ale także produktów farmaceutycznych, np. zwiększenie trwałości antybiotyków, białek, enzymów, hormonów, przeciwciał, szczepionek (36, 37).
LITERATURA (ZOBACZ)
1. Bieniek A., Kawecki Z., Łojko R., Stanys V.: Owocodajne drzewa i krzewy chłodniejszych stref klimatycznych Uniw. Warm.-Maz., Olsztyn, 2005, 1 173.
2. Lipecki J., Libik A.: Niektóre składniki warzyw i owoców o wysokiej wartości biologicznej, Folia Hort., 2003, 1, 16 22.
3. Thompson M. M., Barney D. L.: Evaluation and breeding of haskap in North America, J. AM. Pomol. Soc., 2007, 61, 25 33.
4. Thompson M. M.: Introducing haskap, Japanese blue honeysuckle, Journal of American Pomological Society, 2006, 60, 164 168.
5. Celli G. B., Ghanem A., Brooks M. S. L.: Haskap berries (Lonicera caerulea L.) – a critical review of antioxidant capacity and health – related studies for potential value – added products, Food Bioprocess Technol., 2014, 7 (6), 1541 1554.
6. Kula M., Krauze-Baranowska M.: Jagoda kamczacka (Lonicera caerulea L.) – aktualny stan badań fitochemicznych i aktywności biologicznej, Postępy fitoterapii, 2016, 2, 111 118.
7. Golis J., Siudem P., Paradowska K.: Jagoda kamczacka (Lonicera caerulea L.) jako roślina jagodowa o potencjalnych właściwościach prozdrowotnych, Wydawnictwo Naukowe Tygiel, Lublin, 2017, 52 63, w: Postęp w badaniach nad roślinami – najnowsze doniesienia.
8. Kucharska A. Z., Sokół-Łętowska A., Oszmiański J., Piórecki N., Fecka I.: Iridoids, Phenolic Compounds and Antioxidant Activity of Edible Honeysuckle Berries (Lonicera caerulea var kamtschatica Sevast.), Molecules, 2017, 22, 405.
9. Kaniewska J., Gozdecka G., Domoradzki M., Szambowska A.: Przydatność przetwórcza i charakterystyka owoców jagody kamczackiej i jej przetworów, Nauki Inżynierskie i Technologie, 2013, 4 (11), 58 67.
10. Skotnicka M., Golan M., Szmukała N.: Rola naturalnych przeciwutleniaczy pochodzenia roślinnego w profilaktyce nowotworowej, Ann. Acad. Med. Gedan., 2017, 47, 119 127.
11. Nicoli M. C., Anese M., Parpinel M. T., Franceschi S., Lerici C. R.: Loss and/or formation of antioxidants during food processing and storage, Cancer Lett, 1997, 114, ½, 71.
12. Puzanowska-Tarasiewicz H. Kuźmicka L., Tarasiewicz M.: Antyoksydanty a reaktywne formy tlenu, Bromat. Chem. Toksykol., 2010, 43, 1, 9.
13. Le Cren F.: Przeciwutleniacze: rewolucja w medycynie XXI wieku, Warszawa, Klub dla Ciebie, 2006.
14. Walczak K., Marciniak S., Rajtar: Chemoprewencja nowotworów: wybrane molekularne mechanizmy działania, Post. Hig. Med. Dośw., 2017, 71, 149.
15. Klotz L. O.: Oxidative stress antioxidants and chemoprevention: on the role of oxidant-induced signaling in cellular adaptation, w: Recent advances in redox active plant and microbial products, Jacob Ed. C., Kirsch G., Slusarenko A., Winyard P. G., Burkholz T.: Dordrecht: Springer, 2014, 119 146.
16. Prior R. L., Hoang H., Gu L., Wu X., Bacchiocca M. Howard L., Hampsch-Woodill M., Huang D., Ou B., Jacob R.: Assays for hydrophilic and lipophilic antioxidant capacity (oxygen radical absorbance capacity - ORACFL) of plasma and other biological and food samples, J. Agric. Food. Chem., 2003, 51 (11), 3273 3279.
17. Wawer I.: Suplementy dla Ciebie, Wydawnictwo Wektor, Warszawa, 2009, 20 23.
18. Agarwal M., Metha P. K., Dwyer J. H., Dwyer K. M., Shircore A. M., Nordstrom C. K., Sun P., Paul-Labrador M., Yang Y.: Differing relations to early atherosclerosis between vitamin C from supplements vs. food in the Los Angeles atherosclerosis study: A prospective cohort study, Open Cardiovasc Med. J., 2012, 6, 113 121.
19. Cieślik E., Gręda A., Adamus W.: Contents of polyphenols in fruit and vegetables, Food Chem., 2006, 94, 135 142.
20. Krakowiak A., Pietkiewicz J. J.: Związki o właściwościach przeciwutleniających i ich wpływ na zdrowie człowieka, Nauki Inżynierskie i Technologie, 2010, 92 (2), 26 45.
21. Szot I., Lipa T., Sosnowska B.: Jagoda kamczacka – właściwości prozdrowotne owoców i możliwości ich zastosowania, Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2014, 4 (95), 18 29.
22. Gazdik Z., Reznicek V., Adam V., Zitka O., Jurikova T., Krska B., Matuskovic J., Plsek J., Saloun J., Horna A., Kizek R.: Use of liquid chromatography with elektrochemical detection for the determination of antioxidants in less common fruits, Molecules, 2008, 13, 2823 2836.
23. Thompson M. M., Chaovanalikit A.: Preliminary observations on adaptation and nutraceutical values of blue honeysuckle (Lonicera caerulea) in Oregon, Acta Horticulturae, 2003, 625, 65 72.
24. www.odzywianie.info.pl, Antyoksydanty w żywności – czym są, wartości i tabele ORAC wg 27.01.2011.
25. https://biokurier.pl, Samul Marta, 2017.
26. Rupasinghe H. V., Yu L. J., Bhullar K. S., Bors B.: Short communication: Haskap (Lonicera caerulea): A new berry crop with high antioxidant capacity, Canadian Journal of Plant Science, 2012, 92, 1311 1317.
27. Grajek W.: Rola przeciwutleniaczy w zmniejszeniu ryzyka wystąpienia nowotworów i chorób układu krążenia, Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2004, 1 (38), 3 11.
28. Svarcova I., Valentova K., Ulrichova J., Simanek V.: Antioxidant activity of phenolic fraction from Lonicera caerulea L. var kamtschatica berries, XXIV Xenobiochemicke Symposium, 2007, 22.
29. Duthie S. J.: Berry phytochemicals, genomic stability and cancer: evidence for chemoprotection at several stages in the carcinogenic process, Molecular Nutrition Food Research, 2007, 51, 665 674.
30. Ahn D., Putt D., Kresty L., Stoner G. D., Fromm D., Hollenberg P. F.: The effects of dietary ellagic acid on rat hepatic and esophageal mucosal cytochromes P450 and phase II enzymes, Carcinogenesis, 1996, 17, 821 828.
31. McDougall G. J., Stewart D.: The inhibitory effects of berry polyphenols on digestive enzymes, Biofactors, 2005, 23, 189 195.
32. Kula M., Majdan M., Radwańska A. i wsp.: Chemical composition and biological activity of the fruits from Lonicera caerulea var edulis „Wojtek”, Acad. J. Med. Plants, 2013, 1 (8), 141 148.
33. Raudsepp P. Anton D., Roasto M. i wsp.: The antioxidative and antimicrobial properties of the blue honeysuckle (Lonicera caerulea L.), Siberian rhubarb (Rheum rhaponticum L.) and some other plants, compared to ascorbic acid and sodium nitrite, Food Control, 2013, 31 (1), 129 135.
34. Palikova I., Heinrich J., Bednar J. i wsp.: Constituents and antimicrobial properties of blue honeysuckle: A novel source for phenolic antioxidants, J. Agric. Food. Chem., 2008, 56 (24), 11883-11889.
35. https://www.sajsad.com, Liofilizat na bazie soku z ekologicznej jagody kamczackiej.
36. www.aptekarzpolski.pl, Liofilizacja, Michał Stawarczyk, 2015, 108/86.
37. Narbutt O., Dąbrowski H. P., Dąbrowska G.: Proces liofilizacji, jego zastosowanie i wybrane mechanizmy obronne organizmów przed odwodnieniem, Edukacja Biologiczna i Środowiskowa, 2017, 2, 20 29.
PolskiEnglish