DZIKA RÓŻA

Naukowe podstawy działania dzikiej róży

Opracowane przez: Dr hab. n. med. prof. em. UM Annę Głowacką, Uniwersytet Medyczny w Łodzi


Róża dzika (Rosa canina) jest najpospolitszym i najbardziej znanym krzewem należącym do rodziny różowatych (Rosaceae). Występuje w Europie z wyjątkiem regionów dalekiej północy i wschodu położonych do rzędnej około 1500 m n.p.m. oraz w północno-zachodniej Afryce; południowo-zachodniej i środkowej Azji; wschodnich Himalajach; w Północnej i Południowej Ameryce; a jako gatunek zawleczony w Australii i Nowej Zelandii.

Dzika róża pojawiła się w ziołolecznictwie już za czasów Hipokratesa (ok. III wieku p.n.e.). Jako roślina lecznicza została najbardziej doceniona w czasie II wojny światowej, gdy Wielka Brytania nie mogła importować świeżych owoców cytrusowych. Zbiory owoców dzikiej róży miały zapobiec niedoborowi witaminy C u Brytyjczyków.

W Polsce dzika róża występuje na terenie całego kraju. Siedliska jej to obrzeża lasów i łąk, miedze, zadrzewienia śródpolne, przydroża, rowy i stoki. Najlepiej wzrasta na glebach gliniastych dobrze zmineralizowanych i niezbyt wilgotnych.

Pseudoowoce (hypancjum) są bogatym źródłem witaminy C. Trzy owoce pokrywają dzienne zapotrzebowanie organizmu człowieka na witaminę C. Zbierane są na konfitury, wina, syropy, herbaty. W ziołolecznictwie pomocniczo stosowane w leczeniu chorób układu moczowego, stawów i przewodu pokarmowego oraz w nadciśnieniu, chorobach serca, wątroby i jako lek witaminowy. Płatki róży stosowane są na konfitury, do dekoracji ciast. Z orzeszków pseudoowoców otrzymuje się cenny olej elagowy o właściwościach antyoksydacyjnych. Kwiaty dzięki dużej ilości flawonoidów, antocyjanów, garbników i olejku eterycznego mogą być wykorzystywane przy niestrawności, bólach gardła i dolegliwościach skórnych. Pędy z pseudoowocami stosowane są we florystyce.

Dzika róża zalecana jest do sadzenia przy szlakach komunikacyjnych na terenach niezurbanizowanych przez Generalną Dyrekcję Dróg Krajowych i Autostrad. Kolczaste krzewy stanowią doskonałe schronienie dla małych zwierząt, a kwiaty i owoce stanowią ich pożywienie (3, 4).

Składniki owoców dzikiej róży o właściwościach prozdrowotnych

W owocach dzikiej róży występuje ponad 130 związków o właściwościach prozdrowotnych. Owoce zawierają głównie witaminę C (kwas L askorbinowy), ogólna jej zawartość wynosi 0,3 1,7%, czasem dochodzi do 6,0%, a nawet 12,0%. Zawartość witaminy C w owocach róży zależy od zbioru, sposobu suszenia i czasu przechowywania.

W owocach występują także witaminy: B1, B2, B3 (PP), A, E i K, które razem z witaminą C wykazują działanie o charakterze wzmacniającym organizm człowieka. Są one również źródłem składników mineralnych, zarówno makroelementów (P, K, Ca, Mg) jak i mikroelementów (Fe, Cu, Mn, Zn). Zawarte w owocach karotenoidy są wykorzystywane jako naturalne barwniki spożywcze.

Witamina C odgrywa ważną rolę w procesie tworzenia kolagenu, wzmacnia system odpornościowy, chroniąc przed grypą i przeziębieniem, obniża ryzyko zachorowania na nowotwory, wzmacnia tętnice, uszczelnia wraz z rutyną ścianki włosowatych naczyń krwionośnych, chroni przed ich pękaniem i powstawaniem żylaków. Witamina C uczestniczy w procesach oksydacyjno-redukcyjnych, przyspiesza gojenie się ran, ułatwia przyswajanie żelaza, wpływa na zahamowanie procesów starzenia się organizmu i rozwoju zmian miażdżycowych oraz chroni przed wywołanymi przez bakterie i wirusy chorobami przeziębieniowymi, redukując czas ich trwania oraz łagodząc objawy (5, 6, 7).

Polifenole (flawonoidy)

Wśród flawonoidów występują m.in. astragalina, kwercetyna, tylirozyd i proantocyjanidyny.

Astragalina ma właściwości: uspokajające, przeciwzapalne, hipotensyjne (obniżające ciśnienie krwi), nefroprotekcyjne (spowolnienie postępu przewlekłego uszkodzenia nerek), przeciwmiażdżycowe, zmniejszające ryzyko chorób nowotworowych i zwyrodnieniowych, zwiększające obronę immunologiczną, jest antyoksydantem podobnie jak witamina C (usuwa wolne rodniki tlenu i azotu).

Kwercetyna występująca w owocach róży została sprawdzona pod kątem właściwości przeciwnowotworowych. Badania wykazały, że hamuje rozwój komórek czerniaka.

Tylirozyd występujący w owocach dzikiej róży ma właściwości hepatoprotekcyjne (dobroczynny wpływ na funkcje wątroby i dróg żółciowych) i jest bardzo aktywny w procesie metabolizmu tłuszczów. Powoduje wzrost oksydacji kwasów tłuszczowych w wątrobie i mięśniach, a także spadek akumulacji lipidów w tkance tłuszczowej białej. Wykorzystanie tej substancji ma niezwykły potencjał w przeciwdziałaniu otyłości (8, 9, 10).

Proantocyjanidyny należą do grupy flawonoidów o bardzo silnych właściwościach antyoksydacyjnych. Podobnie jak inne flawonoidy wykazują inhibujące (hamujące) działanie na rozwój komórek czerniaka. Związki te silnie hamują produkcję melaniny, która może objawiać się jako wybielania miejsc na skórze. W 2003 r. Larsen E. i wsp. wyizolowali z owoców duńskiej odmiany dzikiej róży (R. canina) związek galaktolipid (GOPO, GLGPG) (11).

Galaktolipid

Galaktolipid to czynny składnik owoców dzikiej róży o działaniu przeciwzapalnym, wykorzystywany w chorobach zwyrodnieniowych stawów. Obecność witamin (w tym witaminy C) i flawonoidów wspomaga działanie galaktolipidu.

Warholm O. i wsp. w 2003 r. wykazali skuteczność standaryzowanego proszku z owoców dzikiej róży na grupie 100 pacjentów w wieku 65 lat cierpiących na zwyrodnienia stanu kolanowego lub biodrowego w stadium zaawansowanym, oczekujących na zabieg wymiany stawu na endoprotezę. Pacjenci otrzymywali sproszkowane owoce dzikiej róży przez 4 miesiące (w dwóch dawkach podzielonych 5,0 g dziennie). Po 4 miesiącach stwierdzono poprawę ruchomości stawów o 40% oraz spadek dolegliwości bólowych o 65,5% (12).

Rein i wsp. w 2004 r. również wykazali skuteczność standaryzowanego proszku z owoców dzikiej róży (R. canina) na grupie 112 pacjentów ze zdiagnozowaną chorobą zwyrodnieniową stawów: biodrowego, kolanowego, barkowego lub stawów dłoni. Pacjentom podawano 5,0 g preparatu dziennie w dwóch dawkach podzielonych, przez 3 miesiące. Po 3 miesiącach obserwowano znaczący spadek dolegliwości bólowych, sztywności stawów, z jednoczesną poprawą nastroju i komfortu życia. W profilu biochemicznym stwierdzono obniżenie stężenia białek ostrej fazy stanu zapalnego (CRP) (13).

Kolejne badania potwierdzające zmniejszenie dolegliwości bólowych i przeciwzapalnych stawów oraz wzrost ruchomości stawów wykazali dzięki zastosowaniu standaryzowanego proszku z owoców dzikiej róży Winther K. i wsp. w 2005 r. oraz Schwager J. i wsp. w 2011 r. (14, 15).

Przeciwzapalne działanie galaktolipidu w chorobach zwyrodnieniowych stawów wynika z hamowania chemotaksji leukocytów, obniżenia stężenia białek ostrej fazy (CRP) oraz ze zmniejszenia stężenia kreatyniny w osoczu.

Synergistyczne (łączne) działanie przeciwzapalne galaktolipidu i innych związków czynnych występujących w owocach dzikiej róży jest porównywalne z indometacyną czyli niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym (NLPZ), stosowanym w terapii chorób reumatoidalnych lecz nie wywołuje skutków niepożądanych. Badania kliniczne potwierdziły, że standaryzowany proszek z dzikiej róży nie działa drażniąco na śluzówkę żołądka i nie prowadzi do rozwoju choroby wrzodowej. Składniki czynne surowca nie wpływają także na krzepliwość krwi, nie hamują agregacji płytek krwi, pozostając bez wpływu na fibrynolizę. Mogą być stosowane u osób, które nie chcą lub nie mogą stosować standardowego leczenia syntetycznymi preparatami (16).

Pacjenci przyjmujący standaryzowany proszek z dzikiej róży zawierający galaktolipid (GOPO) mogli ograniczyć przyjmowanie leków przeciwbólowych oraz obniżyć koszty leczenia i ich powikłań. Działanie przeciwzapalne owoców róży jest równie silne, jak działanie imbiru lub niesteroidowych leków przeciwzapalnych, np. aspiryny. Galaktolipid jest związkiem termolabilnym, ponieważ ulega rozkładowi w temperaturze powyżej 40stopniC. Dlatego w marmoladach i innych przetworach z owoców dzikiej róży, które powstają (wytwarza się) w wyższych temperaturach jest go bardzo mało lub nie ma go wcale.

Owoce dzikiej róży nie tracą swoich uzdrawiających właściwości w procesie liofilizacji. Występujące warunki w procesie liofilizacji uniemożliwiają rozwój drożdży, grzybów i przetrwania szkodliwych bakterii. Bardzo mała zawartość wody w liofilizatach, mniej niż 2%, sprzyja długotrwałemu przechowywaniu produktu. Rutkowski J. i wsp. analizowali wpływ procesu suszenia konwencjonalnego oraz liofilizacji na zawartość i właściwości przeciwutleniające wybranych składników bioaktywnych w owocach dzikiej róży. Stwierdzili oni większą zawartość związków bioaktywnych i silniejsze właściwości przeciwutleniające owoców dzikiej róży utrwalanych metodą liofilizacji w porównaniu z suszami otrzymanymi konwencjonalną metodą suszenia (17).

Dzika róża ze względu na wysoką zawartość witaminy C traktowana jest jako surowiec witaminowy stosowany w celu uzupełnienia niedoborów witamin oraz zwiększenia odporności organizmu.
العربية简体中文DeutschPolskiEnglishРусскийEspañol